μουσειακό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Το μουσειακό θέατρο είναι επισκεπτοκεντρική ερμηνευτική στρατηγική. Χρησιμοποιεί τη μυθοπλασία και τη ζωντανή επιτέλεση για να μεταδώσει ιδέες, γεγονότα και έννοιες που αφορούν συλλογές και χώρους πολιτισμικής κληρονομιάς. Βρίσκεται στο σημείο τομής της μουσειοπαιδαγωγικής, της δημόσιας ιστορίας και του εφαρμοσμένου θεάτρου και θεμελιώνεται σε συστηματική ιστορική ή επιστημονική έρευνα. Εφαρμόζεται σε μουσεία κάθε είδους, αρχαιολογικούς χώρους, ιστορικά σπίτια, ζωολογικούς και βοτανικούς κήπους. Στον πυρήνα του βρίσκεται συνήθως ένας χαρακτήρας, ιστορικός ή μυθοπλαστικός, τοποθετημένος σε συγκεκριμένα κοινωνικά και ιστορικά συμφραζόμενα. Ο χαρακτήρας αυτός προσφέρει μια προσωπική και συχνά συναισθηματικά φορτισμένη οπτική στο εκτιθέμενο υλικό. Έτσι το μουσειακό θέατρο λειτουργεί συμπληρωματικά προς τις καθιερωμένες μορφές μουσειακής ερμηνείας.

Οι μορφές του μουσειακού θεάτρου εκτείνονται από ολοκληρωμένες παραστάσεις με πλήρη δραματική δομή έως σύντομες παρεμβάσεις και θεατρικά παιχνίδια. Η βιβλιογραφία διακρίνει δύο τύπους ερμηνείας:

• Ερμηνεία σε πρώτο πρόσωπο: ο ερμηνευτής / η ερμηνεύτρια ενσαρκώνει ένα πρόσωπο και συνομιλεί με το κοινό εντός ρόλου.
• Ερμηνεία σε τρίτο πρόσωπο: ο παρουσιαστής / η παρουσιάστρια αξιοποιεί κοστούμι, σκηνικά αντικείμενα και εφέ χωρίς να υποδύεται χαρακτήρα.

Συνήθεις πρακτικές είναι οι μονόλογοι ιστορικών προσώπων, οι περιπατητικές παραστάσεις, τα παιχνίδια ρόλων, οι αναδιαδραματίσεις ιστορικών γεγονότων, το κουκλοθέατρο και η εμψυχοποίηση αντικειμένων. Η συμμετοχικότητα αποτελεί κεντρικό γνώρισμα: ο επισκέπτης / η επισκέπτρια καλείται να θέσει ερωτήματα, να πάρει θέση ή να αναλάβει ρόλο, σύμφωνα με τις αρχές της βιωματικής και της εποικοδομητικής μάθησης.

Οι απαρχές του μουσειακού θεάτρου ανάγονται στο Σκάνσεν [Skansen] της Στοκχόλμης, το οποίο ίδρυσε το 1891 ο Artur Hazelius [Άρτουρ Χαζέλιους] και θεωρείται το πρώτο υπαίθριο μουσείο. Εκεί, προσωπικό με παραδοσιακές ενδυμασίες, μουσική και χορός ζωντάνευαν την αγροτική ζωή, σε μια πρώιμη μορφή ζωντανής ιστορίας [living history]. Το πρότυπο διαδόθηκε στη Βόρεια Αμερική με υπαίθρια ιστορικά μουσεία όπως το Colonial Williamsburg και το Plimoth Plantation. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1970 η ζωντανή ιστορία γνώρισε ακμή και η ερμηνεία σε πρώτο πρόσωπο καθιερώθηκε. Το 1971 το Μουσείο Επιστημών της Μινεσότα [Science Museum of Minnesota] δημιούργησε τον πρώτο μόνιμο θίασο σε αμερικανικό μουσείο. Έως τη δεκαετία του 1990 το θέατρο είχε ενταχθεί σε πλήθος μουσείων επιστημών και φυσικής ιστορίας. Το 1990 ιδρύθηκε στις ΗΠΑ η International Museum Theatre Alliance [Διεθνής Ένωση Μουσειακού Θεάτρου] (IMTAL) και το 1999 η αδελφή οργάνωση IMTAL-Europe, με έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο.

Υπό την επίδραση της νέας μουσειολογίας και της κοινωνικής ιστορίας, το μουσειακό θέατρο μετατοπίστηκε από την αναπαράσταση μιας ενιαίας εκδοχής του παρελθόντος προς την ανάδειξη πολλαπλών, συχνά αντιμαχόμενων αφηγήσεων. Θεμελιώδη θεωρητική συμβολή αποτελούν οι μελέτες της Catherine Hughes [Κάθριν Χιουζ] και της Tessa Bridal [Τέσσα Μπρίνταλ]. Σημαντικό είναι επίσης το ερευνητικό πρόγραμμα Performance, Learning and Heritage (2005 – 2008) του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, υπό τον Anthony Jackson [Άντονυ Τζάκσον] και την Jenny Kidd [Τζέννυ Κιντ]. Οι έρευνες αξιολόγησης απέδειξαν ότι το μουσειακό θέατρο ενθαρρύνει την κριτική σκέψη, αμφισβητεί παγιωμένες αντιλήψεις και καθιστά το μουσείο πιο προσβάσιμο χώρο μάθησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το πρόγραμμα Revealing Histories: Remembering Slavery (2007). Με αυτό, οκτώ μουσεία και πινακοθήκες του Μείζονος Μάντσεστερ τίμησαν τα 200 χρόνια από την κατάργηση του βρετανικού δουλεμπορίου.

Σήμερα το μουσειακό θέατρο συνομιλεί με τις εμβυθιστικές παραστάσεις και τις ψηφιακές τεχνολογίες, όπως η εικονική και η επαυξημένη πραγματικότητα, οι οποίες επιτρέπουν στους χρήστες και στις χρήστριες να εισέλθουν σε διαδραστικά αναπαραστατικά περιβάλλοντα. Οι αρχές του επεκτείνονται και σε άλλες μορφές παραστατικών τεχνών, καθώς ο χορός, η μουσική και η προφορική αφήγηση αξιοποιούνται για την ερμηνεία εκθεμάτων ή ολόκληρων εκθέσεων.

Τεχνικές του μουσειακού θεάτρου υιοθετούν επίσης αρχεία και βιβλιοθήκες, στο πλαίσιο στρατηγικών ανάπτυξης κοινού. Τα Εθνικά Αρχεία του Ηνωμένου Βασιλείου [The National Archives] εντάσσουν στο εκπαιδευτικό τους πρόγραμμα συνεδρίες με ηθοποιούς, ενώ πολλές βιβλιοθήκες οργανώνουν αναλόγια και επιτελεστικές δράσεις εμπνευσμένες από το υλικό τους. Πρωτοποριακό παράδειγμα αποτελεί το Il Cartastorie – Museo dell'Archivio Storico del Banco di Napoli [Ο Χαρτοϊστορητής. Μουσείο του Ιστορικού Αρχείου της Τράπεζας της Νάπολης]. Ιδρύθηκε το 2016 στο Palazzo Ricca [Μέγαρο Ρίκκα] της Νάπολης και φυλάσσει τα βιβλία των παλαιών δημόσιων τραπεζών της πόλης από το 1573 έως σήμερα. Οι αιτιολογίες πληρωμών που καταγράφονται σε αυτά γίνονται πρώτη ύλη για αφηγηματικές ξεναγήσεις, εργαστήρια δημιουργικής γραφής και πρωτότυπα θεατρικά έργα, όπως ο κύκλος Scene d'archivio [Σκηνές αρχείου], που παρουσιάζεται μέσα στις αίθουσες του αρχείου. Παράλληλα, θεατροποιημένες ξεναγήσεις οδηγούν το κοινό ανάμεσα στα ράφια με ξεναγό τον Munaciello [Μουνατσιέλλο], μορφή της ναπολιτάνικης λαϊκής παράδοσης. Το Ίδρυμα Τράπεζας της Νάπολης συντόνισε επίσης το πρόγραμμα CR.E.ARCH. – Creative European Archives as Innovative Cultural Hubs (2018 – 2021) της Δημιουργικής Ευρώπης, με τη συμμετοχή μεταξύ άλλων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Το πρόγραμμα αξιοποίησε την αφήγηση και τις παραστατικές τέχνες, ώστε τα ευρωπαϊκά ιστορικά αρχεία να γίνουν ανοικτές πολιτιστικές εστίες. Στην Ελλάδα το πεδίο αναπτύσσεται μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα μουσείων και αρχαιολογικών χώρων και μέσα από φορείς όπως το εργαστήριο δημιουργικής έρευνας Heterotopia.